RFA 05.03.08
http://www.doi-thoai.com/amthanh/RFA050308_TranDan.mp3
Giới Thiệu:
Thưa quý thính giả, Bộ Văn hóa Thông tin và Truyền thông vừa ra quyết định đình chỉ việc lưu hành tập thơ mang tên “Trần Dần: Thơ” mặc dù tập thơ này đã có giấy phép do cục xuất bản cấp và từng được bán rỗng rãi nhiều thành phố trong nước. Hành động này đã bị các nhà văn hóa cũng như tác giả văn học trong nước lên án. Và hôm nay 134 người đã ký tên vào bức thư ngỏ để gởi đến quốc hội cùng văn phòng thủ tướng chính phủ đề nghị xem xét lại việc làm vừa nói.
Mặc Lâm có bài viết về vấn đề này:
Tòa Soạn Đối Thoại (doi-thoai.com): Đối Thoại đã sao chép bài phỏng vấn từ các chương trình phát thanh cuả RFA. Trong mục đích gởi đến độc giả các bài phỏng vấn bằng dạng viết thật nhanh, nếu có sự sơ sót , xin tác giả , độc giả và đài RFA thông cảm. Mời độc giả nghe lại buổi phát thanh để hiệu đính các chỗ sai trước khi sử dụng.
Hai câu thơ của tác giả Trần Dần hầu như nằm nguyên vẹn trong trí người đọc trong hơn 50 năm qua. Giá trị câu thơ là nêu lên một cách sống động thời kỳ mà nhà thơ bị cuốn vào dòng chạy của chiến tranh mà bạo lực cách mạng được nâng lên thành chân lý cho mục tiêu cuối cùng là chiến thắng. Hai câu thơ này đã là mối hệ lụy đớn đau cho nhà thơ trong suốt quãng đời còn lại của ông, bắt đầu từ vụ Nhân Văn Giai Phẩm.
Nhà thơ Trần Dần mất năm 1997 và để kỷ niệm 10 năm ngày mất của ông, gia đình và những người có lòng với thơ ông đã tập trung nhiều bài thơ của ông trong tuyển tập mang tên “Trần Dần: Thơ” được cơ quan văn hóa Nhã Nam phối hợp với nhà xuất bản Đà Nẵng in và phát hành tập thơ này. Tập thơ đã được đón nhận nồng nhiệt không những từ tiếng tăm vang dội của nhà thơ mà bởi trong tập thơ này nhiều bài thơ chưa bao giờ công bố.
Câu chuyện không dừng ở đây, khi thông tin mới nhất từ phía nhà xuất bản Đà Nẵng và Nhã Nam cho biết Bộ Thông tin và Truyền thông chính thức ra lệnh phong tỏa tất cả số sách còn lại nằm trong kho của 2 cơ sở này với lý do là giấy phép của cục xuất bản không hợp lệ.
Sau khi nguồn tin được kiểm chứng lập tức một làn sóng bất bình nổi lên khắp nơi đặc biệt là tại thủ đô Hà Nội, nơi sinh trưởng của nhà thơ và cũng là nơi tập trung nhiều nhà hoạt động văn hóa, văn nghệ trong nước. Bắt đầu là một bức thư ngỏ của 8 nhà văn, nhà thơ dự tính sẽ gởi cho các cơ quan cao nhất nước đã nhah chóng được sự ủng hộ nồng nhiệt của 134 người, trong đó có rất nhiều nhà hoạt động văn hóa. Và bức thư ngỏ này sẽ được gởi trực tiếp đến Quốc hội vào ngày mai sau đó đến văn phòng thủ tướng cùng các cấp.
Tại sao Bộ Thông tin và Truyền thông lại tỏ ra bất nhất đối với một nhà thơ đã chết, đã trả đủ nợ “Nhân Văn Giai Phẩm” với nhiều năm tù và chết trong cô đơn chỉ vì một bài thơ? Câu hỏi này chúng tôi mang ra thỉnh ý một nhà thơ cũng nổi tiếng không kém trong vụ Nhân Văn Giai Phẩm và cũng là bạn thâm giao của Trần Dần, là nhà thơ Lê Đạt, ông nói:
Theo tôi, việc đó là việc không nên làm. Không cớ gì đối với anh Trần Dần, với bất cứ một người nào, người ta sáng tác mình không cho người ta in thì đã là không tốt rồi. Đây thì đã đồng ý cho in rồi mà phải gây khó khăn làm gì nữa. Đặc biệt về trường hợp của Trần Dần thì tôi thấy rằng trường hợp đấy rất bất nhân. Anh Trần Dần đã đau khổ cả một cuộc đời vì nền thơ ca Việt Nam, bây giờ anh đã nằm xuống đất rồi mà bây giờ xác anh cũng đã mục rã với cỏ cây rồi. Tinh thần anh ấy còn lại, thì chúng ta còn hành hạ tinh thần anh làm gì nữa!
Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên, một trong những người tiên phong khởi xướng viết bức thư ngỏ cho biết thêm những chi tiết tạo ra bức thư, ông nói:
Ngày 26/2 có một đoàn thanh tra liên ngành co Bộ Thông tin Truyền thông dẫn đầu xuống làm việc với công ty văn hóa Nhã Nam vì họ tiếp được một cái đơn của nhà xuất bản Đà Nẵng cho rằng giấy phép mà ông phó giám đốc ký là không có hiệu lực, mặc dầu giấy này là từ tháng 8/2007. Vì vậy công văn thu hồi quyển sách này được gởi lên cục Xuất bản với con dấu ngày 23/2/2008.
Đoàn kiểm tra liên ngành này xuống làm việc và kết luận, lập biên bản với công ty văn hóa Nhã Nam là đã vi phạm hành chính về công việc xuất bản, nghĩa là quy trình xuất bản không đúng.
Cái bức xúc thứ nhất thường là không nêu rõ lý do vì sao như vậy. Hoặc là lý do nó ẩn đàng sau đó nhưng lại quy về các vấn đề hành chính, chớ không chịu nói thẳng ra rằng là tác phẩn này là xấu, là vi phạm cái này cái khác. Tất cả những vụ việc thường chỉ được quy về lý do hành chính, lý do bên ngoài. Đó là một sự gây bức xúc.
Thế thì từ xuất phát tình hình đó thì nhóm nhà văn, nghệ sĩ trong đó có nhà thơ dịch giả Chân Tường, nhà văn nhà giáo dịch giả Phạm Toàn, giáo sư ??? và tôi nghĩ rằng là ở đây dù có thể giải quyết về vụ vi phạm hành chính nhưng nó có thể không còn là tiền lệ nữa mà nó là lập lại một cái một vấn đề mà lâu nay ứng xử của các cơ quan nhà nước quản lý về tác phẩm văn học nghệ thuật như vậy thì nên có một tiếng nói của giới văn nghệ sĩ gởi đến những người có trách nhiệm để thứ nhất giải tỏa việc này. Dù bây giờ “Trần Dần: Thơ” vẫn được bài bán nhưng sợ rằng như vậy là nó vẫn đứng ở trong quy định ấy, là nó vẫn phải ngưng phát hành. Đó là cái thứ nhất như trong thư ngỏ chúng tôi viết.
Thứ hai là nhìn xem lại trong cả hệ thống cách xử lý như vậy của những tác phẩm trước đó. Và thứ ba, kể từ nay không tiếp diễn, tái diễn lại những việc như vậy nữa.
Hệ quả của việc cấm đoán, cản trở hay theo dõi văn hóa phẩm là không nhỏ khi nhìn qua lăng kính của một đất nước đang được hướng dẫn bởi những cơ quan mang tên văn hóa nhưng khi hành xử thì phần văn hóa bị xem nhẹ một cách khó hiệu. Chữ ký và con dấu cục xuất bản trong câu chuyện này trở thành số không khi quyền lực ở cấp cao hơn tỏ ra mạnh mẽ một cách tuyệt đối. Dấu hiệu kiêu binh văn hóa đã xuất hiện từ lâu, nhưng trong hoàn cảnh mới của đất nước đáng ra cách hành xử này phải bị đào thải thì lại vẫn xuất hiện công khai tạo thành một dấu hỏi lớn đến nhức nhói trong sinh hoạt văn hóa và văn nghệ.
Giáo sư Nguyễn Huệ Chi, người giữ trọng trách biên tập và gởi bức thư ngỏ cho chúng tôi biết những suy nghĩ của ông cũng như những nguyên nhân dẫn đến quyết định này, ông nói:
Chúng tôi thấy việc làm như thế là tùy tiện và hoàn toàn không có cơ sở. Đặc vấn đề thu hồi một cuốn sách, mà một cuốn sách đó chỉ có thêm giá trị văn hóa cho đất nước này thôi. Cho nên chúng tôi làm việc ấy cũng chỉ với thiện chí làm muốn tránh cho nhà nước khỏi một dư luận, mà luận đấy theo tôi là sẽ không hay, sẽ rất không hay cho nhà nước này. Một nhà nước đang có ý định mở cửa ra với thế giới và hiện đại hóa. Thế mà trên một việc làm rất văn hóa thì anh lại bộc lộ những ‘khiếm khuyết’ như thế, cho nên chúng tôi một số những nhà văn hóa, nhà văn, nhà khoa học quyết định là phải làm một thư ngỏ. Bởi vì việc này từ trước không ai dám nói, đối với những cuốn sách trước nó cũng chẳng có chuyện gì cả thế mà cũng đùng đùng thu hồi. Và người ta vẫn cứ im lặng chịu đựng chuyện ấy.
Bây giờ thì chúng tôi phải lên tiếng và lên tiếng một cách minh bạch và có phép tắc hẳn hoi. Chúng tôi sẽ đến gặp quốc hội để trình thư ngỏ này với 134 nhà khoa học, và văn hóa, nhà văn, văn nghệ sĩ.
Khi chúng tôi tỏ ý lo ngại rồi đây bức thư ngỏ này cũng sẽ cùng chung số phận như những kiến nghị, những bức thư ngỏ khác trước đây vẫn còn nằm trong im lặng không một tiếng hồi âm thì việc kế tiếp của những người ký tên trong bức thư phải làm gì? Giáo sư Huệ Chi cho biết một cách dè dặt:
Chúng tôi chưa lường tính được điều ấy. Nhưng thấy trách nhiệm của mình thì chúng tôi phải lên tiếng. Trước đây thì chúng tôi cũng chưa có một tiếng nói nào mà đông đảo như tiếng nói lần này. Mỗi một vụ việc thì nó khác nhau, mà lần này thì chúng tôi muốn từ đây mà khái quát thành một nguyên tắc sống, nguyên tắc làm việc nó hợp với tình thế hiện tại.
Dù sao thì trách nhiệm kẻ sĩ trong bất cứ hoàn cảnh nào vẫn được xem trọng hàng đầu. 134 chữ ký không phải là nhiều, nhưng ngược lại sức mạnh trong từng chữ ký này không phải là nhỏ. Phải chăng kẻ sĩ trong nước đã thoát ra được cái vòng kim cô mà nhiều chục năm qua đã trói chặc tâm tư cùng ước ao của họ?
——
Nhất Định Thắng
Trần Dần
[sáng tác năm 1955, đăng trong Giai Phẩm Mùa Xuân 1956]
Tôi ở phố Sinh Từ
Hai người
Một gian nhà chật,
Rất yêu nhau sao cuộc sống không vui ?
Tổ quốc hôm nay
tuy gọi sống hòa bình
Nhưng mới chỉ là trang thứ nhất
Chúng ta còn muôn việc rối tinh…
Chúng ta
Ngày làm việc, đêm thì lo đẫy giấc
Vợ con đau thì rối ruột thuốc men
Khi mảng vui – khi chợt nhớ chợt quên
Trăm cái bận hàng ngày nhay nhắt.
Chúng ta vẫn làm ăn chiu chắt.
Ta biết đâu bên Mỹ miếc tít mù
Chúng còn đương bày kế hại đời ta ?
Tôi đi giữa trời mưa đất Bắc
Đất hôm nay tầm tã mưa phùn
Bỗng nhói ngang lưng
máu rỏ xuống bùn
Lưng tôi có tên nào chém trộm ?
A ! Cái lưỡi dao cùn !
Không đứt được mà đau !
Chúng định chém tôi làm hai mảnh
Ôi cả nước ! Nếu mà lưng tê lạnh
Hãy nhìn xem: có phi vết dao ?
Không đứt được mà đau !
Lưng Tổ Quốc hôm nay rớm máu
Tôi đã sống rã rời cân não
Quãng thời gian nhưng nhức chuyện đi Nam
Những cơn mưa rơi mãi tối xầm
Họ lếch thếch ôm nhau đi từng mảng
Tôi đã trở nên người ôm giận
Tôi đem thân làm ụ cản đường đi
- Dừng lại !
Đi đâu ?
Làm gì ?
Họ kêu những thiếu tiền, thiếu gạo
Thiếu cha, thiếu Chúa, thiếu vân vân
Có cả anh nam chị nữ kêu buồn
- Ở đây
Khát gió, thèm mây…
Ô hay !
Trời của chúng ta gặp ngày mây rủ ?
Nhưng trời ta sao bỏ nó mà đi ?
Sau đám mây kia
Là cả miền Nam
Sao nỡ tưởng non bồng của Mỹ !
Tôi muốn khóc giữ từng em bé
- Bỏ tôi ư ? – Từng vạt áo – gót chân
Tôi muốn kêu lên – những tiếng cộc cằn…
- Không ! Hãy ở lại !
Mảnh đất ta hôm nay dù tối
Cũng còn hơn
Non bồng Mỹ
Triệu lần…
Mảnh đất dễ mà quên ?
Hỡi bạn đi Nam
Thiếu gì ư sao chẳng nói thật thà ?
Chỉ là:
– Thiếu quả tim bộ óc !
Những lời nói sắp thành nói cục
Nhưng bỗng dưng tôi chỉ khóc mà thôi
Tôi nức nở giữa trời mưa bão.
Họ vẫn ra đi.
– Nhưng sao bước rã rời ?
Sao họ khóc ?
Họ có gì thất vọng ?
Đất níu chân đi,
Gió cản áo quay về
Xa đất Bắc tưởng như rời cõi sống.
Tưởng như đây là phút cuối cùng
Trăng trối lại : – Mỗi lùm cây – Hốc đá
– Mỗi căn vườn – gốc vả – cây sung
Không nói được, chỉ còn nức nở
Trắng con ngươi nhìn lại đất trời
Nhìn cơn nắng lụi, nhìn hạt mưa sa
Nhìn con đường cũ, nhìn ngôi sao mờ
Ôi đất ấy – quên làm sao được ?
Quên sao nơi ấm lạnh ngọt bùi
Hôm nay đây mưa gió dập vùi
- Mưa đổ mãi lên người xa đất Bắc…
Ai dẫn họ đi ?
Ai ?
Dẫn đi đâu ? – Mà họ khóc mãi thôi
Trời vẫn quật muôn vàn tảng gió
Bắc Nam ơi, đứt ruột chia đôi
Tôi cúi xuống – Quỳ xin mưa bão
Chớ đổ thêm lên đầu họ
– Khổ nhiều rồi !
Họ xấu số – chớ hành thêm họ nữa
Vườn tược hoang sơ – cửa nhà vắng chủ
Miền Nam muôn dặm, non nước buồn thương
Họ đã đi nhưng trút lại tâm hồn
Ơi đất Bắc ! Hãy giữ gìn cho họ !
Tôi ở phố Sinh Từ
Những ngày ấy bao nhiêu thương xót
Tôi bước đi
không thấy phố
không thấy nhà
Chỉ thấy mưa sa
trên màu cờ đỏ
Gặp em trong mưa
Em đi tìm việc
Mỗi ngày đi lại cúi đầu về
- Anh ạ !
Họ vẫn bảo chờ…
Tôi không gặng hỏi, nói gì ư ?
Trời mưa, trời mưa
Ba tháng rồi
Em đợi
Sống bằng tương lai
Ngày và đêm như lũ trẻ mồ côi
Lũ lượt dắt nhau đi buồn bã
Em đi
trong mưa
cúi đầu
nghiêng vai
Người con gái mới mười chín tuổi
Khổ thân em mưa nắng đi về lủi thủi
Bóng chúng
đè lên
số phận
từng người
Em cúi đầu đi mưa rơi
Những ngày ấy bao nhiêu thương xót
Tôi bước đi
không thấy phố
không thấy nhà
Chỉ thấy mưa sa
trên màu cờ đỏ.
Đất nước khó khăn này
sao không thấm được vào thơ ?
Những tủ kính tôi dừng chân dán mũi
Các thứ hàng ế ẩm đợi người mua
Nhưng mà sách – hình như khá chạy
À quyển kia của bạn này – bạn ấy
Quyển của tôi tư lự nét đăm đăm
Nó đang mơ : – Nếu thêm cả miền Nam
Số độc giả sẽ tăng dăm bảy triệu
Tôi đã biến thành người định kiến
Tôi ước ao tất cả mọi người ta
Đòi thống nhất phải đòi từ việc nhỏ
- Từ cái ăn
cái ngủ
chuyện riêng tư
- Từ suy nghĩ
nựng con
và tán vợ.
Trời mưa mãi lây rây đường phố
Về Bắc Nam tôi chưa viết chút nào
Tôi vẫn quyết Thơ phải khua bão gió
Nhưng hôm nay
tôi bỗng cúi đầu
Thơ nó đi đâu ?
Sao những vần thơ
Chúng không chuyển, không xoay trời đất ?
Sao chúng không chắp được cõi bờ ?
Non nước sụt sùi mưa
Tôi muốn bỏ thơ
làm việc khác
Nhưng hôm nay tôi mê mải giữa trời mưa
Chút tài mọn
tôi làm thơ chính trị.
Tôi bước đi
không thấy phố
không thấy nhà
Chỉ thấy mưa sa
trên màu cờ đỏ.
Em ơi ! – Ta ở phố Sinh Từ
Em đương có chuyện gì vui hử ?
À cái tin trên báo – ừ em ạ
Chúng đang phải dậm chân đấm ngực !
Vượt qua đầu chúng nó,
mọi thứ hàng
Những tấn gạo vẫn vượt đi
Những tấn thư, tài liệu
Vẫn xéo qua đầu chúng, giới danh gì ?
Ý muốn dân ta
là lực sĩ khổng lồ
Đè cổ chúng mà xóa nhòa giới tuyến
Dân ta muốn trời kia cũng chuyển
Nhưng
Trời mưa to lụt cả gian nhà :
Em tất tả che mưa cản gió
Con chó mực nghe mưa là rú
Tiếng nó lâu nay như khản em à
Thương nó nhỉ – Nó gầy – Lông xấu quá
Nó thiếu ăn – Hay là giết đi ư ?
Nó đỡ khổ – Cả em đỡ khổ.
Em thương nó – Ừ thôi chuyện đó
Nhưng hôm nay em mới nghĩ ra
Anh đã biến thành người định kiến
Những ngày ấy bao nhiêu thương xót
Tôi bước đi
không thấy phố
không thấy nhà
Chỉ thấy mưa sa
trên màu cờ đỏ.
Tôi đi giữa trời mưa đất Bắc
Tai bỗng nghe những tiếng thì thầm
Tiếng người nói xen tiếng đời ầm ã
- Chúng phá hiệp thương
- Liệu có hiệp thương
- Liệu có tuyển cử
- Liệu tổng hay chẳng tổng ?
- Liệu đúng kì hay chậm vài năm ?
Những câu hỏi đi giữa đời lỏng chỏng.
Ôi xưa nay Người vẫn thiếu tin Người
Người vẫn thường kinh hoảng trước Tương lai
Người quên mất Mỹ là sư tử giấy.
Người vẫn vội – Người chưa kiên nhẫn mấy
Gan người ta chưa phải đúng công nông
Người chửa có dạ lim trí sắt
Người mở to đôi mắt mà trông !
A tiếng kèn vang
quân đội anh hùng
Biển súng
rừng lê
bạt ngàn con mắt
Quân ta đi tập trận về qua
Bóng cờ bay đỏ phố đỏ nhà…
Lá cờ ấy lá cờ bách thắng
Đoàn quân kia muôn trận chẳng sờn gan
Bao tháng năm đói rét nhọc nhằn
Từ đất dấy lên
là quân vô sản
Mỗi bước đi lại một bước trưởng thành
Thắng được chiến tranh
giữ được hòa bình
Giặc cũ chết – Lại lo giặc mới
Đoàn quân ấy kẻ thù sợ hãi
Chưa bao giờ làm mất bụng dân yêu
Dân ta ơi ! chiêm nghiệm đã nhiều
Ai có Lý ? Và ai có Lực ?
Tôi biết rõ đoàn quân sung sức ấy
Biết nhân dân
Biết Tổ Quốc Việt Nam này
Những con người từ ức triệu năm nay
Không biết nhục
Không biết thua
Không biết sợ !
Hôm nay
Cả nước chỉ có một lời hô
THỐNG NHẤT
Chúng ta tin khẩu hiệu ta đòi
- Giả miền Nam !
Tôi ngửa mặt lên trời
Kêu một tiếng – Bỗng máu trời rơi xuống
Vài ba tia máu đỏ rớt vào tôi
Dân ta ơi !
Những tiếng ta hô
Có sức đâm trời chảy máu.
Không địch nào cưỡng nổi ý ta
Chúng ta đi – Như quả đất khổng lồ
Hiền hậu lắm – Nhưng mà đi quả quyết…
Hôm nay
Những vần thơ tôi viết
Đã giống lưỡi lê : Đâm
Giống viên đạn : Xé
Giống bão mưa : Gào
Giống tình yêu : Thắm
Tôi thường tin ở cuộc đấu tranh đây
Cả nước đã bầu tôi toàn phiếu
Tôi là người vô địch của lòng tin
Sao bỗng hôm nay,
tôi cúi mặt trước đèn ?
Gian nhà vắng chuột đêm nó rúc.
Biết bao nhiêu lo lắng hiện hình ra.
Hừ ! Chúng đã biến thành tảng đá
chặn đường ta !
Em ơi thế ra
Người tin tưởng nhất như anh
vẫn có phút giây ngờ vực
Ai có lý ? Và ai có lực ?
Ai người tin ? Ai kẻ ngã lòng tin ?
Em ơi
Cuộc đấu tranh đây
Cả nước
Cả hoàn cầu
Cả mỗi người đêm ngủ vẫn lo âu
Có lẫn máu, có xót thương lao lực
Anh gạch xóa trang thơ hằn nét mực
Bỗng mặt anh nhìn thấy ! lạ lùng thay !
Tảng đá chặn đường này !
Muôn triệu con người
Muôn triệu bàn tay
Bật cả máu ẩy đá lăn xuống vực !
Anh đã nghĩ: Không có đường nào khác
Đem ngã lòng ra
Mà thống nhất Bắc Nam ư ?
Không không !
Đem sức gân ra !
Em ơi em !
Cái này đỏ lắm, gọi là TIM
Anh dành cho cuộc đấu tranh giành Thống Nhất